Trong những năm gần đây, chuyển đổi số (Digital Transformation – DX) được xem như “lối thoát” giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh chi phí gia tăng và thị trường biến động nhanh. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy phần lớn các dự án DX chưa đạt được kỳ vọng. Điều đáng nói là nguyên nhân cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà nằm ở chính con người – yếu tố quyết định sự thành bại của mọi quá trình chuyển đổi.
Mức độ quan tâm đến chuyển đổi số tại Việt Nam hiện nay là rất cao, nhưng hiệu quả thực thi lại chưa tương xứng. Theo Báo cáo Chuyển đổi số doanh nghiệp Việt Nam 2023 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, hơn 90% doanh nghiệp cho biết đã biết và quan tâm đến DX. Tuy nhiên, chỉ khoảng 30–35% doanh nghiệp triển khai đạt hiệu quả thực chất, trong khi gần một nửa vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm hoặc áp dụng rời rạc, chưa gắn với chiến lược dài hạn. Điều này phản ánh một thực tế rõ ràng: chuyển đổi số tại Việt Nam vẫn mang nặng tính khẩu hiệu, trong khi năng lực triển khai còn hạn chế.
Chuyển đổi số được xem như “lối thoát”?
Một sai lầm phổ biến là đồng nhất đầu tư công nghệ với chuyển đổi số. Theo khảo sát của VCCI và USAID, hơn 60% doanh nghiệp đã đầu tư vào các hệ thống như phần mềm kế toán, ERP hay CRM. Tuy nhiên, chỉ khoảng 25% trong số đó khai thác được trên 70% tính năng. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc nhân sự không đủ kỹ năng sử dụng, quy trình vận hành không thay đổi và thiếu người dẫn dắt chuyển đổi. Công nghệ vì vậy trở thành công cụ bị “bỏ phí”, không tạo ra giá trị thực.
Vấn đề lớn nhất nằm ở khoảng cách kỹ năng số. Theo Ngân hàng Thế giới, hơn 70% lao động Việt Nam chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng số, và ở nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ, tỷ lệ này lên tới 80%. Những kỹ năng còn thiếu không chỉ là kỹ thuật, mà bao gồm cả khả năng phân tích dữ liệu, tư duy số hóa quy trình, khai thác hệ thống quản trị và phối hợp hiệu quả với đội ngũ IT. Khi nền tảng nhân sự chưa sẵn sàng, mọi nỗ lực chuyển đổi đều dễ bị “nghẽn” ngay từ khâu vận hành.
Đáng chú ý hơn là sự thiếu hụt nghiêm trọng của nhóm nhân sự trung gian – những người vừa hiểu công nghệ, vừa nắm rõ nghiệp vụ kinh doanh. Các vị trí như DX Manager, Business Analyst, Product Owner hay Project Manager am hiểu công nghệ đang trở thành “nút cổ chai” trong nhiều doanh nghiệp. Dù Việt Nam không thiếu lập trình viên, nhưng lại thiếu những người có khả năng kết nối giữa IT và kinh doanh. Hệ quả là nhiều dự án DX bị sai yêu cầu ngay từ đầu, kéo dài tiến độ hoặc không tạo ra giá trị thực tế.
Bên cạnh yếu tố kỹ năng, rào cản lớn không kém nằm ở tư duy và văn hóa doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn xem chuyển đổi số là nhiệm vụ của phòng IT, trong khi ban lãnh đạo chỉ dừng lại ở việc phê duyệt ngân sách. Theo khảo sát của McKinsey tại khu vực Đông Nam Á, hơn 65% doanh nghiệp đang tiếp cận DX theo cách này. Trong khi đó, bản chất của chuyển đổi số là thay đổi toàn bộ mô hình vận hành, đòi hỏi sự tham gia trực tiếp và cam kết mạnh mẽ từ lãnh đạo.
Ngoài ra, văn hóa làm việc thiếu minh bạch và phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân cũng là rào cản lớn. Chuyển đổi số yêu cầu doanh nghiệp phải chuẩn hóa quy trình, minh bạch dữ liệu và đo lường hiệu suất bằng các chỉ số cụ thể. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn quen với cách làm linh hoạt, xử lý theo kinh nghiệm và ngại bị đánh giá bằng số liệu. Khi văn hóa chưa sẵn sàng, công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ mang tính hình thức.
Dù vậy, “nút thắt” về nhân sự cũng đồng thời mở ra một cơ hội lớn. Theo ADB và JICA, nhu cầu đào tạo kỹ năng số tại Việt Nam sẽ tăng trưởng 20–25% mỗi năm. Các lĩnh vực như đào tạo chuyển đổi số, tư vấn chiến lược và vận hành IT thuê ngoài đang phát triển mạnh, tạo ra dư địa lớn cho doanh nghiệp công nghệ và các nhà đầu tư, đặc biệt là từ Nhật Bản. Mô hình kết hợp giữa đầu tư công nghệ và phát triển con người được xem là hướng đi bền vững trong giai đoạn tới.
Cơ hội từ chuyển đổi số.
Có thể khẳng định rằng, chuyển đổi số tại Việt Nam không thất bại vì thiếu công nghệ, mà chậm lại vì con người chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Doanh nghiệp nào nhìn nhận DX như một chiến lược dài hạn, đầu tư nghiêm túc vào đào tạo nhân lực và đồng thời thay đổi tư duy vận hành sẽ là những đơn vị có lợi thế cạnh tranh trong tương lai. Trong cuộc đua này, công nghệ có thể là điều kiện cần, nhưng con người mới là yếu tố quyết định.
